Postoji dan u kasnom novembru koji srpska crkva posvećuje kralju mučeniku, a narodni kalendar ga prepušta vukovima. Dvadeset četvrtog novembra (jedanaestog po starom kalendaru) crkva slavi praznik Svetog Stefana Dečanskog, kralja koga je oslepeo otac i ubio sin. Narodni naziv za ovaj dan je Mratindan, a on ne potiče ni od kralja ni od vukova.
Svetac iza praznika
Ovaj praznik pripada Svetom Stefanu Dečanskom, srpskom kralju koji je podigao manastir Visoki Dečani i u njemu ostao da počiva kao svetac. Njegova celokupna priča, sumnjivo oslepljivanje i osporavana smrt, nalazi se na njegovoj posebnoj stranici. Crkva je odredila jedanaesti novembar za sećanje na njega, a vekovima je ovaj dan uz to nosio i narodno ime Mratindan. Godine 2013. srpska crkva je izbacila narodni naziv iz svog zvaničnog kalendara i vratila se obeležavanju ovog dana isključivo kao praznika Stefana Dečanskog.
Odakle potiče ime
Mrata je prilagođeni srpski oblik imena Martin. Zapadni praznik Svetog Martina Turskog pada na jedanaesti novembar, na isti datum, a Srbi su na taj dan slavili Mratin dan pre nego što je tu postavljen kraljev praznik. Crkva Svetog Martina, nazvana Mratinja, pominje se u jednoj povelji iz četrnaestog veka. Ova dva praznika su se stopila, a tome je pomogla i jedna društvena okolnost: na one koji su slavili običan Mratin dan gledalo se sa nipodaštavanjem, pa su ljudi počeli da govore kako umesto toga slave dan Svetog Dečanskog. Kraljevo ime dalo je starom narodnom prazniku ugled, i od tada oni dele isti datum.
Jedanaesti novembar nosi i trećeg sveca. To je praznik Svetog Mine Egipatskog, vojnika mučenika rane crkve, koji se slavi širom pravoslavnog sveta. Tri čoveka, dakle, dele jedan dan: srpski kralj, rimski episkop iz Tura i egipatski vojnik.
Vučji pastir i vučji dani
Ispod hrišćanskog praznika leži jedan stariji sloj. U narodnom verovanju Mrata je vučji pastir, onaj koji na svoj dan okuplja vukove i deli im plen za narednu godinu. Kada svaki vuk dobije svoj deo, oni se razilaze. Etnograf Veselin Čajkanović tumačio je ovog Mratu kao sećanje na starog slovenskog boga stada i podzemnog sveta, Velesa, figuru koja se kroz narodne priče kreće kao veliki sivi ili beli vuk. To je samo jedno tumačenje, a ne utvrđena činjenica.
Kasni novembar je doba koje narodni kalendar naziva vučji dani ili Mratinci. To je period od otprilike nedelju dana oko Mratindana, pri čemu se izvori ne slažu oko toga gde on tačno počinje i gde se završava. Tokom tog vremena domaćinstvo se zatvara u sebe: ništa se ne daje niti pozajmljuje iz kuće. Ne prede se vuna i ne pere se veš, a žene odlažu sve ručne radove. Krojači i obućari odmaraju makaze, kako bi po istoj logici vučje čeljusti ostale zatvorene. Sami vukovi se ne love, a u nekim krajevima se čak ni ne spominju po imenu.
Uoči Mratindana za taj dan se žrtvovala ptica, mratinče, crna kokoška ili petao bez ijedne mrlje druge boje, i morala je biti zaklana pre izlaska sunca. Onaj ko bi je ubio ograđivao se od tog čina ustaljenom rečenicom: ne koljem te ja, kolje te Mrata. Vedro ili maglovito vreme tokom vučjih dana tumačilo se kao predskazanje za predstojeću zimu. Vedri Mratinci obećavali su jak mraz, dok je magla najavljivala blagu i promenljivu sezonu.
Dva kalendara u jednom danu
Ovaj dan u sebi nosi dve stvari koje se zapravo ne dodiruju. Crkva se seća kralja koji je podigao veliku crkvu i umro kao zarobljenik sopstvenog sina, i od ovog datuma ne traži ništa više od toga. Narodni kalendar čuva vučjeg pastira koji odbrojava zimski plen, i zatvara kuću pred ovim godišnjim dobom. Oni dele ime koje ne pripada nijednom od njih, preuzeto od episkopa iz Galije čiji je praznik, pukim slučajem, pao na isti novembarski dan.
Izvori
Bibliografija. Ista lista se nalazi u zaglavlju članka za alate za citiranje koji je programski čitaju.
- Kalendarski unosi Srpske pravoslavne crkve za 11. novembar (Sveti kralj Stefan Dečanski), i napomena da je crkva 2013. godine izbacila narodni naziv „Mratindan” iz zvaničnog kalendara
- Srpska Vikipedija, Mratindan, o poreklu imena od Svetog Martina i narodnom prenosu ovog dana na Stefana Dečanskog
- Veselin Čajkanović, studije o srpskoj religiji i folkloru (tumačenje Mrate kao figure vučjeg pastira koja stoji iza boga Velesa ili Dažboga)
- Srpska etnografska građa o Mratincima ili vučjim danima (vučji dani: tabui o pozajmljivanju, predenju i pranju, žrtvovanje mratinčeta, narodna verovanja o vremenu)
