Vuk Ognjeni Zmaj

Vuk Ognjeni Zmaj je stvarna istorijska ličnost koja je u narodnoj pesmi postala doslovno čudovišno čudo-od-deteta. Taj čovek bio je Vuk Grgurević, pripadnik srpske loze Nemanjića, sestrić poslednjeg srpskog despota, koji je umro 1485. posle karijere hrvatskog i ugarskog vojskovođe. Pesma koja ga je nadživela sačuvala je totemsko ime Vuka i Ognjenog Zmaja, vuk plus zmaj, pa ga je zatim prelomila unazad kroz vreme sve dok ime nije postalo biologija. Dečak u pesmi rađa se sa vučjom dlakom na glavi, živom vatrom koja mu kulja iz usta, plavim plamenom koji mu liže iz nosa i rukom crvenom do ramena. Pesma nikada ne pita zašto junak mora da se rodi tako. Fridrih Kraus je 1908. ponudio odgovor.

Izgled

Čudo-od-deteta u pesmi rađa se u bjelom dvoru, belom dvoru, slepog oca po imenu Grgur. Majka plače jer je telo pred njom nemoguće. Detetu na glavi raste vučja dlaka (vučka dlaka). Iz usta mu izbija živa vatra. Iz nosa mu liže mavi plamen, plavi plamen. Njegova desna ruka, u bosanskom tekstu koji je Kraus sačuvao, jeste crvena ruka do ramena, crvena do samog ramena. Ova četiri znaka nisu nasumična. Kraus primećuje da se javljaju kao ständige Merkzeichen aussergewöhnlicher Wunderkinder, stalna ikonografija južnoslovenskog čudesnog rođenja. Junak iz loze Nemanjića nije mogao da se rodi običan.

Poreklo

Istorijsko jezgro bilo je stvarno. Vuk Grgurević rođen je oko 1438. kao sin Grgura Brankovića, slepog sina despota Đurđa Brankovića. Posle osmanskog osvajanja 1459. pobegao je iz Srbije i stupio u ugarsku službu pod kraljem Matijom Korvinom. Njegovi pohodi doneli su mu titulu despota Srbije od ugarske krune 1471. Poginuo je na bojnom polju 1485, pošto je čitav odrasli život proveo ratujući na hrvatsko-ugarskoj granici protiv osmanskog širenja koje je uništilo kraljevstvo njegove porodice.

Pesma koja ga je nadživela sabila je sve to u jedan znak pri rođenju. I vuk i zmaj bili su zaštitna totemsko-imena koja su se često davala južnoslovenskim dečacima. Vuk, u značenju vuka, javlja se širom srpskih i hrvatskih porodica; Zmaj, u značenju zmaja, bio je ređi, ali potvrđen. Nositi oba imena bilo je neobično, vrsta dvostrukog imena kakvo bi plemićka porodica mogla dati sinu od koga očekuje velika dela. Narodni pesnik, radeći sa preostalom činjenicom da je postojao čovek po imenu i Vuk i Zmaj, koji je uz to bio i veliki ratni junak, pretvorio je imena u biologiju. Vučja dlaka na glavi objašnjavala je prvo ime. Živa vatra iz usta objašnjavala je drugo.

Kraus je to nazvao prirodnim mehanizmom narodnog totemizma. Zaštitno ime dolazi prvo kao želja, a zatim se unazad čita kao opis onoga što je čovek oduvek bio.

Ponašanje

U pesmi Grgur umiruje svoju ženu rečenicom koju je Kraus sačuvao doslovno: rodio se Ognjeni Zmaj Vuk. On okuplja hrišćansku vlastelu i određuje da će dete biti odgajano u Sirmijumu, današnjem Sremu, na Fruškoj gori kraj Dunava. Ishrana je med i šećer, standardni režim ishrane za čudo-od-deteta u južnoslovenskoj pesmi. Dečak raste u manastirskoj osami na toj hrani sve dok ne stasa da uzme mač i uzjaše crnog konja.

Kraus primećuje da je to odredište geografski stvarno. Manastiri Fruške gore bili su mesta gde su imućni Srbi slali svoje sinove na školovanje tokom poznog srednjeg i ranog novog veka. Pesma tu stvarnu praksu uvija u natprirodnu priču. Čudesno dete skriva se među monasima dok ne bude spremno da izjaše i udari na Turke.

Ono što zatim sledi u pesmama jeste duga karijera natprirodne borbe. Vuk Ognjeni Zmaj rve se sa vilama i ubija osmanske zapovednike. U pesmi za pesmom brani hrišćanske devojke. Umire mlad, kao što je i istorijski Vuk Grgurević umro sa trideset sedam godina.

Međukulturne veze

Južnoslovenska tradicija čudo-deteta smešta Vuka Ognjenog Zmaja u širi indoevropski obrazac junaka čudovišnog rođenja. Persijski Rustam rođen je carskim rezom i nije mogao da jede običnu hranu. Grčki Herakle zadavio je zmije još u kolevci. Nordijski Sigurd odrastao je uz patuljka u šumi. Struktura se ponavlja u sva tri slučaja: plemenito rođenje, obeleženo telo, skriveno odrastanje, izlazak u junaštvo i rana smrt.

Ono što je posebno u južnoslovenskoj verziji jeste dokumentarni oslonac. Vuk Grgurević je osoba sa zabeleženim datumom smrti, zabeleženim pohodima i zabeleženim titulama sa ugarskog dvora. Persijski, grčki i nordijski junaci pripadaju legendarnom vremenu. Vuk pripada godinama 1438-1485. Pesmu koja mu je dala vučju dlaku i plavi plamen pevali su bosanski guslari pet vekova posle njegove smrti, a Kraus ju je zabeležio od jednog od njih 1880-ih.

Savremeni opstanak

Vuk Ognjeni Zmaj danas najjače opstaje u srpskoj srednjovekovno-revivalnoj ikonografiji i u istorijskoj nauci o Vuku Grgureviću koja se razvila nakon što je jugoslovenska država pokazala interesovanje za svoje srednjovekovne pravoslavne dinastije. Bosanski pesnički korpus koji je Kraus prepisao danas je deo standardnog kanona srpskohrvatske usmene tradicije. Dvostruko ime i dalje se povremeno daje srpskim dečacima u obnovljenoj upotrebi.

Ono što ovaj lik čuva bolje od bilo kog pojedinačnog junaka južnoslovenskog folklora jeste vidljiv mehanizam po kome stvaran čovek postaje narodno biće. Istorijski Vuk Grgurević borio se trideset godina na hrvatsko-ugarskoj granici i umro bez ikakve mitologije vezane za svoje ime. Sin slepog despota, kome je porodica dala dva zaštitna totemsko-imena očekujući veličinu, bio je samo još jedan ugarski vojskovođa. A onda su počele pesme. Do trenutka kada ih je Kraus zapisao, vučja dlaka i plavi plamen već su četiri stotine godina bili deo njegove biografije.

Izvori

Bibliografija. Isti spisak nalazi se i u zaglavlju članka, za alate za citiranje koji ga čitaju mašinski.

• Friedrich S. Krauss, Slavische Volksforschungen (Wilhelm Heims, Leipzig, 1908), chapter XIX
• Bosanska usmena tradicija guslara (prepisao Kraus 1880-ih)
• Istorijski zapis o despotu Vuku Grgureviću „Vuk Zmaj Ognjeni“ (oko 1438-1485)